Μελιγαλάς, Μεσσηνίας

Η

Η ιστορική  κωμόπολη του Μελιγαλά (30 χιλιόμετρα ΒΔ της Καλαμάτας) είναι η έδρα του σημερινού Δήμου Οιχαλίας και αποτελεί το μεγαλύτερο εμπορικό και αγροτικό κέντρο της Άνω Μεσσηνίας. Βρίσκεται σε εύφορη κοιλάδα, στην αριστερή όχθη του Παμίσου (εκεί που στην αρχαιότητα  είχε την έδρα της η βασίλισσα της Μεσσηνίας, Μερόπη). Είναι χτισμένος σε 7 λόφους με τον ψηλότερο 70μ. (του προφήτη Ηλία) εν μέσω 40 περίπου μικρών και μεγάλων χωριών. Αρκετά σπίτια του χωριού είναι πέτρινα. Μάλλον οικοδομήθηκε μεταξύ 1045-1100 και αναπτύχθηκε κυρίως το Μεσαίωνα. Στα χρόνια των Φράγκων και των Ενετών, άλλα και των Τούρκων ήταν σημαντική πολίχνη και μικρό εμπορικό κέντρο διακινήσεως των προϊόντων της πεδιάδας της Μεσσηνίας (μέχρι και σήμερα, κάθε Σάββατο, γίνεται παζάρι στην κεντρική πλατεία του Μελιγαλά). Το τοπωνύμιο Μελιγαλά, έχει βυζαντινή προέλευση και εντάσσεται στα λεγόμενα κυριώνυμα τοπωνύμια, που εκφέρονται σε γενική πτώση, διότι στο παρελθόν αποτέλεσαν τιμάρια της οικογένειας που δηλώνεται με το όνομα αυτό. Το όνομα Μελιγαλάς, παράγεται από την μεσαιωνική λέξη "μελίγαλος" ή "μελίγαλα" και δηλώνει το πρόσωπο που επεξεργάζεται και πωλεί το ποτό μελίγαλα που κατά τον Φαίδωνα Κουκουλέ, ήταν "μείγμα δροσιστικό και τονωτικό μέλιτος και γάλακτος". Υπάρχουν καταγραφές του ονόματος ως εξής: το 1700 Meli-Gala, το 1704 και το 1805 Meligala, και το 1836 στην πρώτη επίσημη εμφάνιση των οικισμών του ελεύθερου κράτους, το Μελιγαλά είναι καταγεγραμμένο ως Μελιγαλάς. Έκτοτε, επικρατεί λανθασμένα ο τύπος σε ονομαστική πτώση (πηγές: Ιστοσελίδα Γυμνασίου Μελιγαλά: gym-melig.mes.sch.gr, Οδηγός Δήμου Μελιγαλά, Πρώτη Έκδοση, 2001). Στην απογραφή του 2001 αριθμούσε 1.426 κατοίκους. Από το 1960 διέθετε πλήρες εξατάξιο γυμνάσιο, ειρηνοδικείο, αστυνομικό τμήμα, ταχυδρομείο, υποθηκοφυλακείο και δημοτικά σχολεία. Εκκλησιαστικά αποτελεί ιδιαίτερη αρχιερατική περιφέρεια της Ιεράς Μητρόπολης Μεσσηνίας. Ο μητροπολιτικός ναός της πόλης είναι αφιερωμένος στο Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Στην πόλη υπάρχει η Βυζαντινή εκκλησία των Ταξιαρχών, κτισμένη το 1400.

Ο Μελιγαλάς έδωσε έντονα το παρόν το 1821 και βοήθησε αργότερα στην αποκατάσταση της ομαλότητας, όπως γράφει στα απομνημονεύματά του ο Μακρυγιάννης. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο Παπαφλέσσας, με την κήρυξη της επανάστασης στην Καλαμάτα (23 Μαρτίου 1821), άρχισαν τη στρατολογία παλικαριών και πολλοί Μελιγαλιώτες τρέξανε και πλαισιώσανε τα ασκέρια των επαναστατών. Το 1824, κατά τον εμφύλιο πόλεμο, ο Μελιγαλάς υπήρξε πεδίο αιματηρών μαχών μεταξύ των κυβερνητικών δυνάμεων (Ρουμελιωτών υπό τον στρατηγό Μακρυγιάννη) και των ανυπότακτων Ντρέδων της Τριφυλίας. Την μάχη εκείνη έχασαν οι Ντρέδες (Τουριστικός Οδηγός Μεσσηνίας, Έκδοσις Περιοδικού Νομαρχίας Μεσσηνίας "Αριστομένης", Καλαμάτα 1970). Στα νεώτερα χρόνια, ο Μελιγαλάς συνδέθηκε με τα δυσάρεστα γεγονότα ενός άλλου εμφυλίου πολέμου, εκείνου που ακολούθησε την γερμανική κατοχή. Φεύγοντας από το Μελιγαλά και πηγαίνοντας προς Νεοχώρι, λίγο πριν το γεφύρι της Μαυροζούμενας βρίσκεται η "Πηγάδα" του Μελιγαλά. Τις τελευταίες μέρες της γερμανικής κατοχής του B’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα (1941-1944), η πόλη είχε μετατραπεί σε πεδίο εμφύλιας σύγκρουσης μεταξύ των δυνάμεων του EAM-ΕΛAΣ, υπό την ηγεσία του Άρη Βελουχιώτη, και των Ταγμάτων Ασφαλείας, που βρίσκονταν έξω και μέσα από την πόλη. Η μάχη κορυφώνεται το τριήμερο 13-16 Σεπτεμβρίου 1944, τα Τάγματα Ασφαλείας ηττώνται, και ζητούν ανακωχή προκειμένου να παραδοθούν αλλά οι όροι δεν γίνονται δεκτοί. Στην πόλη του Μελιγαλά βρίσκονταν εκείνη την περίοδο οχυρωμένοι, όχι μόνο ντόπιοι, αλλά και πολλοί κάτοικοι από γειτονικές περιοχές. Υπολογίζεται, σύμφωνα με διάφορες πηγές, ότι τις ημέρες που ακολούθησαν πρέπει να εκτελέστηκαν από 1.000 έως 1.500 άνθρωποι που βρίσκονταν οχυρωμένοι μέσα στην πόλη, από τις δυνάμεις του EAM-EΛAΣ, οι περισσότεροι εκ των οποίων εκτελούνται και θάβονται μαζικά σε έναν τάφο, την "Πηγάδα". Ακόμα και σήμερα γίνονται συζητήσεις και ακούγονται διάφορες εκδοχές (που όμως συνήθως είναι ιδεολογικά φορτισμένες) για την ταυτότητα των εκτελεσθέντων, αλλά και τον τρόπο εκτέλεσης τους. Ενδεικτικά, ο δημοσιογράφος Σταύρος Γ. Ξιάρχος (μέλος των δυνάμεων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) που πολέμησε στη Μάχη του Μελιγαλά, έμεινε στην περιοχή και μετά την κατάληψή του και είχε την ευκαιρία να συζητήσει το θέμα με πολλούς από εκείνους που πήραν μέρος στη μάχη και έζησαν τα γεγονότα και μετά από αυτή, αναφέρει στον επίλογο του βιβλίου του: "Πριν κλείσω το γραφτό μου αυτό θα ήθελα να επαναλάβω ότι γράφω και στην αρχή. Ότι δηλαδή το να δώσει κανείς ολόκληρη την αλήθεια είναι αδύνατο, αφού δύο αυτόπτες μάρτυρες έχουν πολλές φορές διαφορετική αντίληψη του αυτού γεγονότος, χωρίς κανείς τους να έχει πρόθεση διαστρέβλωσης" [πηγή: Η αλήθεια για το Μελιγαλά (Προ-κατά και μετά τη μάχη), Σταύρου Γ. Ξιάρχου, Καλαμάτα, Μάης του 1982].